महान समाजसेवी र संघर्षशील ब्यक्तित्व लीलाराम नेउपाने

त्रेता युगका रामले गरे रामलीला
कलियुगका लीलाका काम गहकिला
बिद्यालय, धर्मशाला सामाजिक काम
गर्नुपर्दा सधै अघि सर्छन सधै लीलाराम ।






माथिका यि शब्द र्सिजना हुन साहित्यकार, प्राज्ञ बूँद रानाका । समाजसेवी एवं सफल ब्याबसायिक व्यत्तित्वलीलाराम न्यौपानेले गर्नुभएको सामाजिक कार्यबाट प्रभावित भएर उहाँले उक्त हरफहरु कोर्नुभएको हो । नेपालकोशैक्षिक, आध्यात्मिक तथा धार्मिक र सामाजिक क्षेत्रमा लीलाराम न्यौपानेले करिब २ करोड भन्दा बढी रकमदान–सहयोग गरिसक्नु भएको छ । शिक्षा क्षेत्रमा करिब १ करोड ७० हजार भन्दा माथि, धार्मिक क्षेत्रमा ४३ लाख रसामाजिक क्षेत्रमा २४ लाख भन्दा बढि रकमका साथै जग्गा जमिन र मोटर गाडी पनि सहयोग गरिसक्नुभएको छ। अहिले ८२ वर्षको उमेरमा हिडिरहनुभएका उहाँ शरिरले साथ दिने भए गरिब बस्तिहरुमा पुगेर स्कूल बनाउनचाहनुहुन्छ । नेपालका कुनै पनि राजा महाराजाले पनि उहाँले झै आफ्नै खर्चबाट यतिधेरै सहयोग गरेको पाइदैन् ।महाभारत ग्रन्थमा उल्लेखित पात्र कर्ण झै नेपाली समाजका लागि कर्णतुल्य दानवीर रहनुभएका लीलारामन्यौपानेको जीबनयात्रा दुःखै दुःखले घेरिएको, साह्रै संर्घषमय अनि बढो रोमाञ्चकारी पनि रहेको छ ।
वि.सं.१९८५ साल चैत्र २९ गते विश्वराम न्यौपाने र गायत्रीदेबिको कोखबाट कान्छा सुपुत्रका रुपमा गुल्मि हुँगा–८, झेर्दीथुम्कामा लीलाराम न्यौपानेको जन्म भएको थियो । यद्यपि त्यतिखेर उहाँका बाबु विश्वराम न्यौपाने कामकालागि बर्मामा जानुभएको थियो । उहाँ करिब ५ महिनाको भएपछि आमा गायत्रीदेवी अरु दुई साना दाजु समेतलिएर आफ्ना जेठाजु लालुप्रसादसंग बर्मा पुग्नुभयो । बर्मा पुगेको ४ महिनापछि अर्थात लीलाराम ९ महिनाको हुँदाबाबु विश्वरामको स्वर्गारोहण हुनपुग्यो । त्यसपछि आमा गायत्रीदेबिका दुःखका दिन शुरु भए । लीलारामका ठुलोबुवा लालुप्रसादले केही समय अबिभाबकत्व प्रदान गरेपनि करिब २ वर्ष पछि उहाँ पनि बित्नुभयो ।
बाल्यकालमै टुहुरा हुनपुग्नुभएका लीलारामका दाजुभाइले बनका गीट्ठा, भ्याकुर, मकै, कोदाको ढिँडो र रोटीखाएर प्राण बचाउनु भएको थियो । तर कहिलेकाँही खोलाका माछा मारी पोलेर खाएको दिन उहाँहरुको खुसिको दिनहुन्थ्यो । त्यही बिचमा उचित उपचार नपाँउदा माहिला दाई दण्डपानीको जण्डिसका कारण ८ बर्षको उमेरमै मृत्युहुनपुग्यो । प्रत्येक दिन जेठो दाई र उहाँ मिलेर पुस माघको जाडोमा पनि खाली खुट्टा बजारसम्म बाल्टिनमा दुधपु¥याउने काम गर्नुहुन्थ्यो । दुःख संकटले झन्झन् गाँज हाल्दै गयो । संकट माथि संकट थपिने क्रममा लीलाराम१० वर्षको हुँदा आमा गायत्रीदेवीले न्यूमोनिया रोगका कारण सदाको लागि संसार छोड्नुभयो अनि सदाको लागिटुहुरो बन्नुभयो लीलाराम र दाजु नन्दराम । पढ्ने–खेल्ने सानै उमेरमा आमाबुवा गुमाउनुपरेको पीडा संगै दुईदाजुभाईको बेठेगान अनिश्चित जीवनको शुरुवात भयो ।
यसरी आफन्तविहीन भएको खबर पाएपछि नेपालबाट उनका ठुलोबुवाका छोरा बर्मा पुगेर आमा गायत्री देवीलेसंहाल्नुभएका कारोबारको जिम्मा लिए तर अचानक स–सना भाइहरुलाई धोका दिएर उनी नेपाल फर्के । जसकोकारण उहाँले ७ कक्षामा चलिरहेको पढाइलाई बीचमै छाड्न बाध्य हुनुप¥यो । अझ दुःखको कुरा दाजु नन्दरामसानैदेखि रोगी भएकाले कठिन परिश्रम गर्न नसक्ने हुँदा घरभित्रको सामान्य काम गनुहुन्थ्यो भने हठी स्वभाब, नीडर, फुर्तिलो तथा महत्वाकांक्षी लीलारामले बाहिरतिर कठोर परिश्रम गर्न शुरु गर्नुभयो ।
त्यतिबेला सन् १९३९ देखि १९४५ सम्म चलेको दोस्रो विश्वयुद्धको भुमरीभित्र उहाँ पनि पर्नुभएको थियो । आफ्नोपारीवारिक संकट त छँदै थियो एकातिर अर्कोतिर आकासबाट कतिखेर बम खस्छ, कतिबेला को मारिन्छ, आदिकोपनि ठुलो संन्त्रास थियो । त्यतिखेर वर्मामा जापानी सैनिक र ब्रिटिस सैनिक बिच ठुलो युद्ध चलेको थियो।बेलायति सेनामा गोर्खाली सेना पनि भएकोले नेपाली (गोर्खाली) भन्ने बित्तिकै जापानी सेनाहरुले मारीहाल्थे ।
त्यस्तो विषम परिस्थितीमा उहाँ लगाएत केही नेपालीहरुले आफ्नो टुप्पी देखाएर हामी गान्धीवादी हौ भनेर प्राणबचाउनु परेको थियो । त्यो युद्धमा सारा खेतिपाती, ब्यापार ब्याबसाय सबै रोकिएको थियो । त्यो समय उहाँले पनिगाँउलेका साथ करिब १ वर्ष जंगलमा कन्दमूल र खोलाका माछा खाएर जीवन गुजार्नुप¥यो । त्यो समय एकचोटीजंगलबाट सानोबुवा पर्नेको घरमा जाने क्रममा बाटोमा टेक्ने ठाँउ नभएर लासै लास माथि टेकेर हिड्नुपरेको घटना, जंगलमा ढुङ्गाको सिरानी हालेर काठको फल्याकमा सुतेको घटना उहाँका जीवनका अविस्मरणिय क्षण हुन् । त्यीघटना सम्झँदा उहाँलाई अझै दुःख लाग्छ ।
उहाँ आफ्नो ब्याबसाय यात्रा १३ वर्षको उमेरदेखि शुरु भएको बताउनुहुन्छ । १३ वर्षको उमेरमा पहिलो नोकरी शिखपञ्जाबीको ट्र«कमा खलाँसीको काम गर्नुभएको थियो । उहाँको इमान्दारीता र सक्रियता देखेपछि त्यि ड्राइभरलेउनको पसलमा काम गर्न राखे । केही समय पसलमा काम गरी आफ्नो घर नाम्टुमा फर्की एउटा सानो होटल खरिदगर्नुभयो । तर होटलबाट घाटा लागेर सबैथोक सिद्धिएपछी बर्माको ठुलो सुनामाइनको रेल्वे विभागमा नोकरी गर्नथाल्नुभयो । त्यतिखेर उहाँको मासिक तलब रु १०५।– थियो भने कर्मचारी नंबर ८१५५ । करिब छ वर्ष रेल्वेविभागको अस्पतालमा काम गरेपछि राजिनामा दिएर फेरी लास्यो भन्ने ठाँउमा गई काम गर्नुभयो । सन् १९५३वि.सं.२०१०) साल देखि लास्योमा मासिक ५० रुपैयामा कोठा भाडा लिएर दुध, घ्यु र मख्खनको कारोबार शुरुगर्नुभयो । आठ सय रुपैया लगानी गरेर शुरु गरेको यो पेसालाई उहाँले १२ वर्षसम्म निरन्तरता दिनुभयो, र यहीपेशाबाट उहाँको सफलताको दिन शुरु भए । तर बिड्म्बना वि.संं.२०१८ साल देखि बर्मामा राजनीतिक तथाआर्थिक स्थीति बिग्रन थालेको थियो । वि.सं.२०२० मा जनरल नेविनले बर्माको सत्ता कब्जा गरेपछी तत्कालीनमुद्रा नचल्ने भयो भने सम्र्पूण चलअचल संम्पतिको राष्ट्रियकरण गरियो । एक, दुइर्, पाँच, दश र बिसका नोटबाहेक माथिका सबै नोटको राष्ट्रियकरण भएपछी १० बर्ष दःुख गरेर कमाएको रु १४ लाखका ठुला नोटहरु उहाँलेसरकारलाई बुझाउनुप¥यो । बर्माबाट खालीहात फर्कन बाध्य अरु नेपालीहरु संगै वि.सं. २०२२ सालमा कलकत्ताकोबाटो हुँदै मेघालयमा बसाई सर्नुभयो । त्यतिखेर मेघालयमा पनि भारत र चिन बिच ठुलो युद्ध चलिरहेको थियो ।करिब ३ बर्ष जति मेघालयमा किराना पसल संचालन गरी भैरहवामा बसाई सर्नुभयो । अठार सालमा नेपाल घुम्नआँउदा उहाँले भैरहवामा घडेरी भने किनीसक्नुभएको थियो । सुरुमा काठमाण्डौ स्टोर्स नामको साझेदारीको पसलबाट अघि बढ्न शुरु गर्नुभएका उहाँले साथिहरुसंग मिलेर अनुपमा स्टोर्स नामको ठुलो होलसेल पसल संचालनगर्नुभएपनि पछि त्यसको सम्र्पूण स्वामित्व आफैंले खरिद गर्नुभयो । नेपालकै पहिलो बस सेवा लुम्बिनी बस सेवासंचालनमा पनि उहाँको संलग्नता रहनुका साथै गाडी मर्मतका लागि आफैँले वर्कशप पनि संचालन गर्नुभएकोथियो । पहिलो उद्योगको रुपमा भैरहवामा जगदम्बा सिमेन्टको उत्पादन संगै क्रमशः अन्य उद्योगहरुको पनिबिस्तार गर्दै लग्नुभयो । उहाँद्धारा संचालित उद्योग ब्याबसायबाट हजारौ ब्यत्तिलाई रोजगारीको र्सिजना भई धेरैब्यक्तिको जिबिकोपार्जनमा सहयोग पुगेको छ भने राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा समेत योगदान पुग्न गएको छ । हाल उहाँकापारिवारिक संलग्नतामा निम्न उद्योग ब्याबसायहरु संचालनमा रहेका छन्–१.अम्बे सिमेन्ट
(प्रा.)ली, २.अम्बे स्टिल्स (प्रा.)ली, ३.जगदम्बा सिमेन्ट इण्डस्ट्रिज (प्रा.)ली, ४.सौरभ टि स्टेट (प्रा.)ली, झापा ।५.जगदम्बा स्यानथेटिक उद्योग (प्रा.)ली । ६.सौरभ फोटो इन्टरनेशनल (प्रा.)ली । ७.अम्बे इन्टरनेशनल (प्रा.)ली ।८.अम्बे हार्डवेर (प्रा.)ली । ९.जगदम्बा स्पनिङ (प्रा.)ली । १०.जगदम्बा रोटो प्याकेजिङ(प्रा.)ली । ११.यमयमचाउचाउ । १२.अम्बे हाउजिङ एन्ड डेभलपिङ (प्रा.)ली । १३.लक्ष्मी स्टिल्स (प्रा.)ली । १४.न्यौपाने टावर, तिनकुने ।१५.अम्बे कम्पेक्स,टेकु । १६.शुभश्री जगदम्बा सिमेन्ट मिल (प्रा.)ली ।१७. शुभश्री जगदम्बा विल्डर्स (प्रा.)लि रहेकाछन् ।
नयाँ पुस्तालाई सत्य, अहिंसा, दया, दान यी चार कुरालाई अंगिकार गरेर अगाडी बढ्न आग्रह गर्नुहुने लीलारामआफूले कमाएको सम्पतिको केही भाग समाजसेवामा खर्च गर्न, अझ शिक्षा क्षेत्रमा लगानी गर्न जोड दिनुहुन्छ ।जस्तोसुकै कठिन क्षणमा पनि हिम्मत नहार्ने जीवनशैली अहिलेको ८२ वर्षे उमेरमा पनि कायमै छ । बिगत सातबर्ष अघि देखि मृगौलाको उपचार गरीरहनुभएका उहाँ अझै पनि तन्नेरी युवाझै जोसीलो हुनुहुन्छ । फुर्सदमिल्नासाथ अझै पनि उहाँ समाजसेवाकै क्षेत्रमा हिँडिहाल्नुहुन्छ ।