गर्मिमास ठन्डीमायाँ

















गर्मिमास ठन्डीमायाँ दिने मै हो नी
ठन्डीमास गर्मिमायाँ दिने मै हो नी

कहिले काही त बादलभित्र, लुक्नु तिमी म खोजुँला
जुन संग दाँज्न परे, तिमीलाई नै रोजुँला
सुखहरु तिमीलाई नै,दुखहरु बोकी सारा
जस्तोसुकै कठिन क्षणमा, हँसाईदिने मै हो नी
ठन्डीमास गर्मि माया दिने मै हो नी ।

गर्मिमास ठन्डीमायाँ दिने मै हो नी

सानोतिनो गल्ति हँुदा मुस्काईदिनु तिमीले मलाई
यात्राभरी ठेस लागे पुछिदिन्छु आँशु तिमीलाई
सुख–दुख बाँडीचुँडी मिलाईदिने मै हो नी
गर्मिमास ठन्डीमायां दिने मै हो नी

गर्मिमास ठन्डीमायाँ दिने मै हो नी
ठन्डीमास गर्मिमायाँ दिने मै हो नी

२०६५ पौष ०६
जाउलाखेल ।

मेरो कबिता

पाँच फिट दश इन्च अग्लो

लामो नाक र बाक्लो आँखीभौँ भएको

मेरो एउटा कबिता

लुखुर–लुखुर

हिडिरहेछ म संगै सधैँ–सधैँ

कुन्नी !

किन पछी लाग्छ यो यसरी

मनभरी–भरी

नयाँ–नयाा सपनाकाहरुका

साना तिना पोका पन्तुराहरु बोकेर

के आस गर्छ गर्छ कुन्नी यसले

अँह थाहा छैन

कहाँ सम्म हिड्न सक्छ यो

आँखाभरी सगरमाथाको चुचुरो रोकेर

थाहा छैन

छातीभरी घाउ र जिउभरी ज्वरो

अनि हातमा स्टारलाईन डटपेन बोकेर

थाहा छैन

तर्न सक्छ या सक्दैन यसरी

जिन्दगीका गहिरा तेजावी जंघारहरु

थाहा छैन

कलेटी परेका उसका ओठहरुबाट

निला शिरिषका फूल फुटपाथ भरी झरेझै

झर्नेछ क्नै दिन

उसको त्यो बाँकी मुस्कान

र पुरिनेछ सयौँ–सयौँ खुट्टाहरु मुनी

२०६८ असोज १२

काठमाडौं

घर जाँदा–आँउदा

फेरी आमाले मिस्डकल गर्नुभयो ।

काठमाडौं शहरबाट दुई–तीन घन्टाको दुरीमा भएपनि घर नगएको पूरै दुई मास भइसकेको थियो । माइतबाट एक बर्ष सम्मलाई बिदा लिएर घरतिर हिडेकी चेली झै असार हात हल्लाएर जाने तरखर गर्दै थियो । कत्ति मिस्डकल गर्छिन यि आमा–ढामा पनि ! भुतभुताउदै आकास हेरेँ । आकासले चिसो कालो मन्डी ओढीरहेको थियो । झोलामा एउटा छाता कोचेँ र लागेँ घरतिर । झोलाको भित्री खापामा फुच्चे क्यामेरा निदाइरहेको थियो । बाटोमा उसलाई ब्यूँझाए, उसले च्याप्प समातेका केही दृश्यहरु पस्कँदै छु तपाइहरु माझ:

































साँखुः मनै लोभ्याउने हरीयो धानबाली

































जोरधारो र बुढी आमैः शहरमा कहाँ पाउनु यस्तो पानी ? तर पाइन्छ अलि परको फेदी गाँउमा ।

गरे जे पनि हुन्छः फेदीमा ग्रीन हाउस पद्धतिबाट खेती गरिएको गोलभेँडा





















































फेदीस्थित एक पसल, जहाँ कुकुर र बिरालोको माया पिरती औधी झाँगीएको रहेछ ।



















कुइरोसँग लुकामारी खेल्दै काठमाडौँको कणार्ली–नाङलेभारे...


































उस्तैनै छन् गाँउका दुःखहरु

शरिरभरी सामान-आत्मनिर्भरको बाटो

टाउको र खुट्टा बाहेक उनको पुरै शरिर झोलाले ढाकिएको छ । उनका अनुसार करिब ३०-३५ ओटा झोला उनको शरिरमा अटाएको छ जुन २५ किलो भन्दा कम छैन । स्कूल जाने साना उमेरका केटाकेटीले बोक्ने देखि ठुला साइज सम्मका झोलाहरु उनले बोकेका छन् । लगनखेलको ब्यस्थ बजारमा हरेक दिन निथ्रुक्क पसिनाले भिजेरै उनी झोलाको ब्यापारमा ब्यस्थ रहन्छन ।



भोजपुर, च्याङग्रे गाविस वडा नं ४ का राजकुमार विष्टले २०६२ सालमा एस.एल. सी पास गरेपछी उच्च शिक्षा लिने सुनौलो सपना बोकेर काठमाडौं छिरेका थिए । पाटन संयुक्त क्याम्पसमा सोही बर्ष आई. ए मा भर्ना त भए तर घरबाट पैसा आउने स्थिति नभएकाले उनी कामको खोजीमा लागे । काठमाडौं आएको केही समय उनी कामको खोजीमा धेरै तिर भौँतारीए तर भनेजस्तो जागिर भेट्टाउन सकेनन् । पैसाको अभाव थियो, व्यापार गर्नका लागि समान किन्न र पसल खोल्न सक्ने स्थिति नभएपछी एकजना चिनेको झोला ब्यापारी सँग उनले झोला मागे र कमिसन पाउने आधारमा आफ्नै शरिरमा राखेर बिक्री गर्न थाले ।
कत्तिको ग्राहो हुन्छ त दिनभरी यति धेरै झोला बोक्दा ? उनी भन्छन–“ धेरै थकाइ लाग्छ नी । पसिनाले निथ्रुक्क भिजिन्छ , प्रत्येक दिन लुगा धुनुपर्ने हुन्छ । हात खुट्टा कटकट खाने, पेट दुख्ने समस्या बढ्दै छ । अझ गर्मि महिनामा त धैरै गाह्रो हुन्छ ”। उनले यो पेशा अपनाएको पनि छ बर्ष भन्दा बढी भइसकेछ । अहिले भने उनले आफैले लगानी गरेर झोलाहरु किनेका छन् । आजभोली प्रत्येक दिन उनको जिउमा दश हजार मूल्य जतिको झोलाहरु हुन्छन । उनका अनुसार सिजन अर्थात बैशाख–जेठ र दशैं–तिहारको समयमा दैनिक १२ देखि १५ ओटा सम्म झोला बिक्री हुन्छ भने अरु बेला दैनिक ५ देखि सात ओटा सम्म झोला बिक्री गर्छन । कति हुन्छ त कमाई ? “कमाई पनि ठिकै हुन्छ । महिनामा त्यस्तै नौ दश हजार हुन्छ । पाँच हजार जति चाँही बचत भैरहेको छ” उनी भन्छन । काममा लागेपछी पढाई रोकिए पनि उनको भविश्यको योजना ब्यापार क्षेत्रतिरै लाग्ने छ । गत वर्ष मात्रै बिहे गरेका उनले श्रीमतीलाई उतै गाउमै छोडेका छन् । अब केही पैसा जम्मा गरेर उनले दुवैजना मिलेर काठमाडौंमा कपडा पसल खोल्ने योजना बनाएका छन् ।

त्यस्तै मकवानपुर, टिस्टुङ–७ का ३३ वर्षीय हरीकृष्ण श्रेष्ठ पनि प्रत्येक दिन ३५ ओटा जति झोला जिउभरी भिरेर ब्यापार गर्न लगनखेलको सडक पेटीमा उभिन्छन् ।

उनले यसरी झोला बेच्न थालेको नै ९ वर्ष वितिसकेछ । ५९ सालदेखि झोलाको भारी बोकेर ब्यापार गर्न थालेका उनले मासिक छ-सात हजार वचत गर्छन । उनको झोलाको ब्यापार पनि राम्रै चलिरहेको र दैनिक ८ देखि ९ ओटा सम्म झोला बिक्री गरिरहेको उनी बताउछन् । आफ्नै जीउमा झोला राखेर बेच्दा पनि ३ महिना अगाडि नगर प्रहरीले सात सय जरीवाना गरेको कुराले भने उनको मन दुखिरहेको रहेछ ।







भारत, रक्सौलका मनोज शाहले एउटा चारपाटे काठको बाकस डोरीको सहायताले आफ्नो घाँटीमा झुन्ड्याएका छन् । सो बाकस महिलाले कानमा लगाउने थरी–थरीका टपहरुले टन्न भरिएको छ । एक हजार जति लगानी गरेर किनेको टप बाकसमा राखेर प्रत्येक बिहान सात बजे देखि बेलुका सात बजे सम्म सडकमा उभिएर ब्यापार गर्दैमा उनको दैनिकी बित्ने गरेको छ । कति हुन्छ त महिनाभरीको कमाई ? “खाएर महिनामा पाँच-छ हजार बचाँउछु ।” उनी भन्छन । साउन महिना लागेपछी कानमा लगाउने टप बढी बिक्री भएको उनको अनुभव छ । दुई बर्ष अगाडि देखि शुरु गरेको टपको ब्यापार राम्रो हुने देखेर उनी यही पेशामै रमाइरहेको बताउँछन ।




“लौ आयो चिसो–चिसो पानी” । एउटा हातमा २ ओटा पानीको बोतल अनि अर्को हातमा पाँच-छ ओटा पानकिो बोतल राखिएको झोला बोकेर लगनखेलको बसपार्कमा कराउदै हिँडिरहेका भेटिन्छन्–भारत दरभंगाका ४० बर्षिय मुन्ना भागवत ।

उनी काठमाडौं आएको नै १३ वर्ष भैसकेछ । शुरुमा चना, केराउ, बदाम, चना–चटपटेको ब्यापारमा लागेका उनी पछी थोरै लगानीमा धेरै फाइदा हुने देखेपछी पानीको ब्यापारमा लागेका रहेछन् । घाम लागेको दिन बढीमा १० बाकस अर्थात १२० लिटर जति पानी बिक्री गर्ने गरेको उनी बताउछन् । उनको दैनिक कमाई बढीमा एक हजार र घटीमा पाँच÷छ सय सम्म हुने गरेको उनी बताँउछन् । पानी बेचेर हुने उनको आम्दानी नेपालका सरकारी अधिकृतको तलव स्केल बराबर पुग्ने देखिन्छ । एस.एल.सी उर्तिण गरेका उनले अहिले यही पानी बेचेको भरमा आफ्ना ४ जना सन्तानलाई राम्रै सँग पढाइरहेका छन् । छोरा–छोरी कति–कति कक्षामा पढ्छन त ? उनी भन्छन–“जेठो छोरा मारवाडी कलेज भारतमा आई.एस्सी. दोश्रो वर्षमा पढ्दैछ । अर्को छोरा पनि भारतकै राज स्कूलमा कक्षा ९ मा पढ्छ । छोरी नमुना मच्छिन्द्र स्कूल लगनखेलमा कक्षा पाँचमा र सानो छोरा पनि २ कक्षमा पढिरहेको छ ।” उनी प्रत्येक दिन ११ बजेदेखि ४-५ बजेसम्म खट्ने गरेको बताउँछन् । जाडो महिनामा दिनको जम्मा दुई बाकस मात्र पानी बिक्री हुने भएकोले त्यो समय जुन काममा बढी फाइदा हुन्छ त्यही काम गर्ने उनी बताउछन् ।

जीउभरी सामान राखेर विक्री गर्नेहरु मध्ये सिरहा, बन्दिपुरकी भगवती भट्टराई पनि एक हुन । कक्षा ८ सम्म पढेकी २२ वर्षिया उनले आफ्ना श्रीमान लेखनाथ भट्टराई सँगै लगनखेल बसपार्कमा झोलाको ब्यापार गर्न थालेको एक वर्ष भैसकेको छ

। दैनिक आठ देखि दश ओटा सम्म झोला बेच्ने गरेकी उनी कहिले काँही एउटा झोला पनि बिक्री नहुने बताउछिन । तपाँइले यसरी आफैँले बोकेर झोलाकाके ब्यापार गर्दा सलिा र अप्ठ्याराहरु के–के छन् ? उनी भन्छिन–“आफैँले यसरी सामान बोकेर ब्यापार गर्दा पसलको भाडा लाग्दैन । गाह्रो त धेरै हुन्छ, पसिनाले निथ्रुक्कै भिजिन्छ ।” शुरु–शुरुमा यसरी ब्यापार गर्न अप्ठ्यारो लागे पनि अहिले खासै अप्ठ्यारो नपरेको उनी बताउछीन । अहिले उनीहरु लगभग ३० के.जी.तौल जतिको लेडिज झोलाहरु छन् जसलाई २५ हजार लगानी परेको उनी बताउछिन् । उनका श्रीमान लेखनाथ भट्टराई भने ३ वर्ष मलेसिया बसेर आएका रहेछन् । मलेसियामा राम्रो कमाई नभएपछी उनी आफ्नै देशमा केही गर्छु भनेर नेपाल फर्किएका रहेछन् । के भन्नुहुन्छ विदेश जाने यूवाहरुलाई ? “विदेशमा गएर दुख गर्नु भन्दा आफ्नै देशमा पसिना पोखे केही गर्न सकिन्छ, सबै यूवाहरुलाई यहीँ जे मिल्छ त्यसमै रमाएर पसिना पोख्न आग्रह गर्छु उनी भन्छन् ।

बिस-वाइस वर्षको उमेर दखिनै आफैले बोकेर राडी–पाखी ब्यापारमा लागेका दुव बहादुर गुरुङ्ग यतिखेर ६३ बर्षमा पाइलो हाल्दैछन् । उनको घर सिन्धुपाल्चोकको भोटेनाम्लाङ हो । “हामी गुरुङ्गहरुको पुर्खै देखिको पेशा नै यै हो, टन्न भेडापालन गर्ने, राडी–पाखी बनाउने र यसरी नै बेच्न हिड्ने ।” उनी भन्छन । तर अहिले विस्तारै भेडापालन कम भएको,ऊन मंहगो भएको र नयाँ पुस्ता पनि अरुनै काम तिर लागेको उनी बताउछन् ।
अहिले उनी प्रत्येक दिन १३ हजार मूल्यको ३ वटा राडी बोकेर ब्यापारको लागि चावाहिलको डेराबाट निस्कन्छन् र बिक्रीको लागि घर–घर पुग्छन् । कस्तो छ त राडीको ब्यापार ? “पहिला–पहिला त धेरै बिक्थ्यो, अहिले चाइनिज गलैँचा आएपछी त्यति धेरै ब्यापार हुँदैन । महिनामा त्यस्तै छ÷सात हजार बचत गर्छु” । उनी भन्छन् । अहिले यही राडीको ब्यापारबाट चावाहिलमा २ वना नातिहरुलाई पनि पढाइरहेका उनी अझै दुई–तीन वर्ष यसरी नै ब्यापार गर्ने शुरमा छन् ।



प्रेम बहादुर भुजेल, वर्ष ४१ । आज भन्दा करिब २२ वर्ष अगाडि ४६ सालको जनआन्दोलन सकिए लगतै उनी मोरङबाट काठमाडौं छिरेका थिए । काठमार्डौ आएपछी रिक्सा चलाउने देखि हरेक काम गरेछन उनले । तर आजभोली उनको जीउभरी सरसफाइका लागि प्रयोग गरिने सामानहरु छन् । कम्प्युटरको धुलो हटाउने , घरको भूँइ पुछ्ने देखि बाथरुम सफ ागर्ने ब्रस लगायतका सामानहरु उनले बोकेका छन् । आफैले लगानी गरेको सो सामान लगभग ३ हजारको जति पर्ने उनी बताउछन् । बिहान १० बजे देखि बेलुका ७-८ बजे सम्म उनको जीउमा यि सामानहरु रहने गर्छन । दरबारमार्ग, रत्नपार्क देखि जाउलाखेल लगायतका क्षेत्रहरुमा त्यि सामान बेच्न हिड्दैमा उनको दैनिकी बित्ने गरेको छ । कति हुन्छ त कमाई ? उनी भन्छन–“कहिले सय रुपैया पनि कमाई हुँदैन, कहिले दिनको ३-४ सय सम्म पनि हुन्छ ।” डेरा भाडा २ हजार तिर्ने गरेका उनले दुई जना छोरीलाई पनि पढाइरहेका छन् । “छोरो कक्षा एकमा र छोरी नर्सरीमा पढछे, उनीहरुलाई पढाउन पनि मुस्किल होला जस्तो छ ।” उनी भन्छन ।
छ वर्ष भयो उनले यो पेशा थालेको । शुरुमा सडकपेटीमा राखेर ब्यापार गर्दा नगर प्रहरीले दुख दिएपछी उनले आफ्नै जीउमा सामान राखेर ब्पापार गर्न थालेका रहेछन् । मोरङमा एयटा सानो घर मात्र रहेको र जग्गा जमिन केही पनि नभएकोले उनी काठमाण्डौं छिरेका रहेछन् । २ छोराछारी, श्रीमती र उनी सहितको चार जनाको सानो परिवार अहिले काठमाडौंमा गुजारा गरिरहेको छ । कस्तो छ त काठमाडौंको दुःख ? “दुःख त धेरै छ नी हजुर, तर पनि सानो तिनो, केही न केही काम गरेर पनि यहाँ बाँच्न चै सकिदो रहेछ ।” उनले सुस्केरा हाले ।

२०६८ श्रावण २५
काठमाडौँ ।

के गर्छौ ???????

नसोचेको ढुङगा खस्यो भने के गर्छौ ?
छाल बीचमा डुङगा फस्यो भने के गर्छौ ?

हृदयमा राखेथ्यौ सजाएर फूल भनि
काँडा बनि खिल, बस्यो भने के गर्छौ ?

दुध ख्वायौ भोको सम्झी मानबता घोली
सर्प भै झुक्याएर डस्यो भने के गर्छौ ?

भिँजे राती घरभित्र ओत देउ भन्नेहरु
छुरी भै मुटुमै, पस्यो भने के गर्छौ ?

स्वागतमा सिन्दुर टिका अनि फुलको माला
त्यै मालाले घाँटी कस्यो भने के गर्छौ ?

२०६७ आश्विन १८
काठमाण्डौं

नजिकैको चिया बगान

काठमाडौको धुलो धुवाँ र कोलाहलबाट वाक्क–दिक्क हुनुहुन्छ ? चिया बगानको हरियालीमा रमाउन चाहनुहुन्छ भने अब इलाम सम्म पुग्नु पर्दैन । काठमाडौंबाट करिब २८ किलोमिटरकै दुरीमा छ लगभग दुई हजार रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको आर्कषक चिया बगान–’एभरेष्ट टि स्टेट’ ।
कम प्रचार प्रसार भएको यस शुन्दर पर्यटकीय क्षेत्रमा काठमाडौंबाट मात्र ३ घण्टामा मज्जाले पुग्न सकिन्छ । काठमाडौँको नारायणटार जोरपाटीबाट सिन्धुपाल्चोकको जैसी गाँउ जाने बस चढेपछी रमणिय क्षेत्रहरु साँखु, लप्सेफेदी, धारापानी हुँदै भोटेचौर गाविस वडा नं.९ जैसीगाँउमा पुग्नुहुनेछ ।
शिबपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज सँगै जोडिएको चिया बगानमा जैसीगाँउमा बसबाट उत्रिएको पाँच मिनेटमै पुग्न सकिन्छ । चिया बगानसँगै जोडिएको माहुरी झर्ना, चमेरीमाई गुफा, तपचुली डाँडा र रेन्बो ट्राउट माछा उत्पादन केन्द्र यहाँका थप आर्कषण हुन । चिया बगानको एक छेउमा छ चमेरीमाई गुफा । स्थानिय वासिन्दा कृष्णप्रसाद खतिवडाका अनुसार चमेरीमाई गुफा तीन किलोमिटर लमो छ । भित्र आठ ओटा ठुल्ठुला कोठाहरु रहेका रहेका छन् । टर्चलाइटको सहायताले भित्र मज्जाले पुग्न सकिन्छ । चमेरीमाई गुफाबाट पाँच मिनेट जति पर हैबुङ् गाबिस–६ मा छ टि.बी राईको रेन्बो ट्राउट माछा उत्पादन केन्द्र छ । काठमाडौंमा प्रति केजी पन्ध्र–सोह्र सय पर्ने ट्राउट त्यहाँ प्रतिकेजी आठसयमा पाइन्छ । चिया बगान लगायतका रमणिय क्षेत्रहरु घुमेर त्यहाँ पुग्नेहरुले त्यहाँ ताजा ट्राउटको फ्राई, ग्रेभी एवं रोष्ट जस्ता परिकार चाख्न पाउछन् ।
चियाबगान बाट करिब एक घण्टा माथि पहाडको टुप्पोलाई तपचुली भनिन्छ । जहाँ शुन्दर जंगली फूलहरु, चराचुरुङ्गी एवं हरियाली बुट्यानहरुले सबैलाई लोभ्याउछ । शुन्दर हिमाल, ग्रामिण वस्तिका मनोरम दृश्यले सबैको मनलाई शान्त तुल्याँउछ ।
चिया बगान, चमेरीमाई गुफा, तपचुली, घुमेर रेन्बो ट्राउटको स्वाद लिएपछी त्यहाँबाट तीन–चार बजे काठमाडौं फर्कन पनि सकिन्छ वा त्यहीँको स्थानिय क्षेत्र जैसीगाँउ वा हैबुङ् गाबिसमा बास बस्न सकिन्छ । बिस्तारै होमस्टेको अबधारण शुरु हुन लागेको यहाँ स्पेशल दही, दुध, महि, ढिँडो तरकारी आदीले स्थानीय बासिन्दा स्वागत गर्ने छन् । यस क्षेत्रका मनोरम स्थानहरुको छनैट गरि छिट्टैनै पर्यटकीय क्षेत्र घोषण गर्न लागिएको सिन्धु तपचुली पाताल गुफा पर्यटन विकास समितिले जनाएको छ । विषेशगरी पिकनिक जान एवं मुड फ्रेश गर्नको लागि यो क्षेत्र एउटा उपयुक्त गन्तब्य क्षेत्र हो । अर्को कुरा यहाँबाट करिब दुई घण्टाको पैदलयात्रामा अर्को पर्यटकीय क्षेत्र मेलम्ची पनि पुग्न सकिन्छ ।

खर्पनभरी माया बोकेर
















खर्पनभरी माया बोकेर
भेट्न आँउला भक्तपुरैमा
मुटुभरी माया साँचेर
भेट्न आँउला भक्तपुरैमा

आइसक्रिम हैन, जुजुद्यौले मुखै भर्दिउला
बाँचिदिउला तिम्रै लागि, तिम्रै लागि मर्दिउला
आउ है माया हाँस्दै–नाँच्दै चुल्ठी बाटेर
कहिले पनि सकिन्न रे माया साटेर

तोरीको फूल टिँपु भने चाँढै ओइलाउछ
गुलाफकै फूल दिँउ भने बास्ना फैलाँउछ
परेलीका डिलै डिल हिड्नु सधैभरी
ठेस लागे अलिकति भन्छु कठैबरी

खर्पनभरी माया बोकेर
भेट्न आँउला भक्तपुरैमा...

२०६५ पौष १२,
काठमाडौं