पुसको पाहारमा बसेर दारी काट्नुको मज्जै बेग्लै

जतिबेला म चौध बर्षको उमेरमा हिड्दै थिँए । सुकोमल ओठमाथि अलि–अलि कैला रौँहरु आउन थाले । दारी–जुँगा आउनु नै त्यतिबेला यस्तो भयो मानौँ जिन्दगीमा अब अरु खुसीका कुनै दिन यसरी आउने छैनन् । सानै देखि ठूला मान्छेहरुले दारी काटेको देख्दा मेरो दारी कहिले आउला भने जस्तो लाग्थ्यो । त्यसरी दारी काट्ने दिनको प्रतिक्षा गर्दै बच्चामा दारी काट्ने खेल पनि खेलियो । अब अलि–अलि रौ आइदिएपछि त के चाहियो र ? शूरु भैहाल्यो ब्लेड लगाएर अनुहार खुर्किने काम । तर यो दारी भन्ने चिज त बढो मप्पाको पो हुँदो रहेछ । जति जति खुर्कियो उति उति आउने । ब्लेडको तिखो धार रगड्दा–रगड्दा यो बिचरा गाला नै गैडाको छाला झैँ बन्न पुग्दो रहेछ । २० वर्षको मान्छे पच्चिस बर्षको जस्तो, २५ वर्षको मान्छे ३०–३५ वर्षको जस्तो । उता जनजाति मित्रहरुलाई हेर्ने हो भने उनीहरुको बास्तविक उमेर भन्दा पनि निकै कम उमेरका झै देखिन्छन् । एउटा रौ पनि नउम्रने सुकोमल जनजाती गालाहरु । देवकोटाले एउटा उनको निबन्धमा लेखेका छन्–“मगरको नास्ति दारी न जुँगा ।” उनलाई पनि दारी जुँगाले रुवाएको हुनुपर्छ र लेखे होलान यस्तो ।
शुरुमा ऐना हेर्दै, मुसुक्क मुस्कुराँउदै दारी काट्न बहुतै मज्जा लागेर आयो । तर पछि–पछि...उफ..!! आज काट्यो भोली नै फेरी पुरै अनुहार भरी काला दह्रा–दह्रा रौका ठुटा ठुटी पलाएर आइहाल्ने । धारीलो ब्लेड नलगाँउ त अनुहार पुरै फोहोर देखिने, लगाँउ त कति लगाँउ ? हे प्रभु...हे अल्लाह... हे महादेबकी वाइफ पार्बती.........................................। यसको मतलब बहुतै वाक्क दिक्क लाग्दो । कहिले काँही दारी काट्दा यस्तो लाग्छ, कि म केटी भएर जन्मन पाएको भए दारीको यस्तो ताडना–यातना त सहनुपर्ने थिएन् ।
आज क्रिसमस मनाइरहेछन् शहरमा । ह्याप्पी मेरी क्रिसमस भन्दै । लौ लौ तिम्री नै क्रिसमस !!
मेरी क्रिसमस नभनेर हाम्री क्रिसमस भने पनि त जाति नै हुँदो हो नी । जे सुकै भनुन् । बुद्ध हुन कि शिब, यशू हुन कि अल्लाह । आफू त यिनीहरु कसैसँग मागिँदैन सल्लाह । गरिन्छ काम, नत्र पाइन्न माम । जतिसुकै भगवान अलापे पनि आफुले काम नगरीकन यहाँ केही हुने हैन क्यारे ।
आज बिदा थियो । पुसको पहारिलो, न्यानो घाममा बसेर विधी र प्रक्रिया पु¥याएर आनुहारको दारी फडानी कार्यक्रम भब्यताका साथ सम्पन्न गरियो । कथित बाहुन भएको हुनाले पनि होकी यो दारीले यतिबिधी सताएको । बिचरा जनजातीहरु दारी जुँगाको रहर गर्छन् । तर फेरी यिनै जुँगा दारी टन्न आँउने जातिमाथि गालीको पर्रा बर्साउछन् । बाहुनले आदीबासी जनजातीमाथि थिचोमिचो ग¥यो रे । लामो नाक र टन्न दारी देख्नेबित्तिकै यो गैह्र जनजाती रहेछ भन्न थालिसके यो लोकतन्त्रमा । बाहुन हुनु अन्याय हो अथवा अन्यायको प्रतिक हुनु हो ?? तराइबासी मधेशी पनि भन्छन–“पहाडिया बाहुनहरुका अन्यायका कारण मधेश आज रोइरहेछ ।” हो हो रोइरहेछ । तराई मधेशमा त पहाडबाट पानी नझेर पनि त्यहाँको विशााल मैदानमा टन्न सिँचाई गर्न सकिन्छ हगि ? त्यै रोएको आँशुले । उनीहरु भन्छन, अब सरकारी जागिरमा बाहुनलाई बाइकट गर्नुृपर्छ र त्यहाँ जनजाती र मधेशीका लागि स्थान छुट्टाउनुपर्छ । वाह..म..वाह...। मैले त न कुनै जनजाती मित्रलाई अन्याय गरेको छु न त कुनै मधेशी दाजुभाइलाई नै । तर पनि यस किसिमका जातिय र क्षेत्रिय चिन्तनले गर्दा आज यो देशलाई साह्रै कष्ट भैरहेछ । मलाई दारी काट्न दिग्दार लागेझै ।
आसा गरौ यो देशमा पनि सदा सर्बदा पुसको पहारिलो घाम लागिरहने दिन आउने छ ।
आज घाममा बसेर आनन्द सँग दारी त काटियो, पर्सि त फेरी जत्तिको तत्तिनै भैहाल्छ । तर जे भएपनि पुसको न्यानो घाममा बसेर दारी काट्दा कति आनन्द आँउछ , त्यसको अनुभव न दारीजुँगा नभएका जनजातीहरुले गर्न सक्छन न त कुनै महिलाजनहरुले नै । अस्तु ।
२०६८ पौष १०, ललितपुर ।

पहिलो डेरा-ग्याँस र नाइटो

गाँउबाट शहर छिरेको तेस्रो दिन ।

वा,

काठमाडौको एउटा गाँउबाट शहर छिरेको, मध्यपुर ठिमी नगरपालिका, भक्तपुरको पहिलो डेरा बसाई । सोह्र वर्षको थिँए ।

नमज्जा सँग मट्टितेलको स्टोभ बिग्रीयो । बेलुकासम्म त झ्यार्रर्रर्र्र गरेर बल्थ्यो । बिहान बालेर हेर्दा राँको मात्रै बल्न थाल्यो । बर्नरको सानो प्वालमा जति पिनले घोचे पनि काम लागेन । खाली कालो पिरो धुँवा मात्र आइरह्यो । घरमा त त्यै चिसो दाउरा परेको बेलामा मात्रै पिरो धुँवा हुन्थ्यो ।

मट्टितेलको भाउ पनि भर्खरै बढेको थियो । डर लाग्यो । त्यही अनुपातमा स्टोभ बनाएको ज्याला पनि बढ्ने होला । तै पनि दम दिएर हेरिरहेँ । झ्यार्रर्र्र बल्दे कस्तो मज्जा हुन्थ्यो । राँको बल्दा भाँडा पुरै कालो कालो हुन्छ । अझै यो भन्दा पनि अर्को डर । भाँडा भन्दा पनि धुवाले घरबेटीको कोठा बढी कालो हुन्छ । यस्तै लागे डरहरु ।

कोठा खाली होला हजुर भनेर सोध्दै गएको पहिलो दिन घरबुढीले सोधेकी थिइन– “ग्याँस छ कि छैन भाई ? नत्र त कोठा दिने गरेको छैन हामीले ।” त्यतिबेला ग्याँसको प्रचलन अलि कम थियो कि । मैले उनको प्रश्नको उत्तर मुख खोलेर दिन सकिन । मनमनै मात्र भनेँ–“ग्याँस छैन कसरी भनुँ , ग्याष्टिकको रोगी हुँ, पेट हुँडुँलिएर बेला–बेला नजिक बस्नेको नाकमा भूकम्प ल्याँउने ग्याँस निस्कन्छ ।”

नयाँ ठाँउ, स्टोभ कहाँ बनाइन्छ, केही थाहा थिएन । हातमा थोत्रो स्टोभ लिएर बजार बजार डुलियो । बल्ल तल्ल गड्ढाघरको साइकल मर्मत गर्ने एउटा पसलमा स्टोभको जिर्णोदार भयो ।

प्रसङ्ग भुकम्पकै ।

घरबेटीकी छोरीको नाइटो । आठ रेक्टरस्केलको भुकम्प ल्याउने किसिमको थियो । त्यसै भन्थे पल्लो कोठामा बस्ने साथीहरु । घरबेटीकी छोरी स्वर्गकै परी हो । पढ्न अल्छी लागेपछि उनीहरु आफ्नो कुरा शुरु गर्थे । घरबेटी चाँही राक्षसनी हो । दैत्यकी स्वास्नी हो । चौथो कोठामा बस्नेले भन्यो–स्वस्थानी कथामा आउने मय दानवकी छोरी हो हाम्री घरबेटी आमै । दोश्रो कोठामा बस्नेले विवाद निकाल्यो–हैन हैन रावणकी कान्छी बहिनी हो हाम्री घरबेटी आमै । जुन दानवकी छोरी भएपनि घरबेटी बुढी राक्षसनी हो भन्ने कुरामा सबैको एकमत हुन्थ्यो । तर कसरी जन्मी त्यो स्वर्गकी परी ? सबै अच्चम प्रकट गर्थे । सायद उनको पाठेघर र योनी विशेष प्रकारको थियो ।

हाँसोले त्यो घरको अन्तिम फ्ल्याट टन्नै भरिन्थ्यो ।

उनको एउटा विशेष शैली नै रहेछ–जे कपडा लगाएपनि नाइटो देखाएर हिड्ने । सायद उनको परिवारमा पनि उनको त्यो शैली पचिसकेको थियो । तर मलाई भने बढो अप्ठ्यारो लाग्थ्यो । घरबेटीकी छोरी बेला न कुबेला सलाई वा लाइटर माग्न आउथिँन । नाइटो देखाउनै पथ्र्यो उनलाई ।

हरे !...............

लाज बहुतै लागेर पानी पानी बनिन्थ्यो । सलाई त लैजाउन बरु माग्न नआउन ।

सायद उनी त्यतिबेला प्स टु कलेज पढ्थिन । उनलाई सोध्ने आँट गरिएन् । किनकी उनको तेश्रो आँखा सँग आफ्नो आँखा जुध्ला भनेर डर लाग्थ्यो । उनको नाइटोलाई हामी डेरावालहरुले तेश्रो आँखा नामाकरण गरेका थियौँ ।

एकदिन ।

सोली थिएन । स्टोभको पुन्टे ट्याङ्कमिा मट्टीतेल हाल्दै थिँए । एक चौथाई जति पोखियो । बाउले पसिना चुहाएर पठाएको पैसाबाट किनेको मट्टितेल पो गाँठ्ठे । एकछिनमै घरबेटीकी तिनै छोरी नाक थुन्दै आइन–”कुन कोठाबाट हो यस्तो मट्टितेल गन्हाएको, छ्या छ्या... ।” मेरो कोठामा हेरेर बारुले कम्मर मर्काउदै फर्केर गइन् ।

मैले भुँइमा सलाई कोरेर आगो लगाइदिँए । भुँइको मट्टितेल बल्दै थियो । मय दानवकी छोरी हुन वा रावणकी कान्छी बहिनी–घरबेटी बुढी ढोकामा आइन । “लौ हेर...हेर, घरै बाल्दिन लाग्यौ कि क्या हो भाइ तिम्ले त । मट्टितेल खन्याएर आगै सल्काएर । हेर..हेर गनाको । पुरै घर मट्टितेल गनायो भनेर छोरी सेन्ट छर्किदै छे । हिजो मात्रै बाउले पानसे हालेर ल्याउको सेन्ट सक्न लाइसकी । ग्याँस ल्याउनुपर्छ भाई ग्याँस । आको ४÷५ दिनमे के कोठा छोड भन्नु । यसरी त हुँदैन भाई । मट्टितेल बाले पनि नगन्हाउने तरिकाले पो बाल्नु पर्छ त ।”

ट्वाँ..................................।

मैले उनलाई ट्वाँ परेर क्वारक्वार्ती हेरीरहेँ । यति फतफताएर उनी हिँडिन ।

मैले सानो आवाज आउने गरी स्टोभ झ्यार्रर्र पारेँ अनि भात र एक भल्को तरकारी उमालेर छ÷सात घण्टा सम्मको लागि स्टोभबाट बिदा लिँए ।

खासमा म एस.एल.सी सकेर पढ्न आएको थिँए । सोह्र वर्ष सकेर सत्रमा पाइला चाल्दै थिँए । सानोठिमी शिक्षा क्याम्पसमा अंग्रेजी र नेपाली विषयमा आई.एड्. को कक्षा चलिरहेको थियो ।

सानोठिमी पछाडिको मगरगाँउ ।

तीनतले घर ।

पहिलो कोठामा म थिँए । दोश्रोमा रुकुमको भीमबहादुर खड्का, तेश्रोमा धार्दिङको कुन्नी के जाति तामाङ्ग र चौथोमा गोरखाको पोखरेल र अर्को एउटा साथी ।

तर चारैवटा कोठामा मट्टितेलवाला स्टोभकै आधिपत्य थियो । उनीहरुको स्टोभ राम्रो खालको थियो । मेरो चाँही अलि रोगी बुढो टाइपको ।

घरबेटी बुढी बिहानै गाइको दुध घर–घरमा पु¥याँउथिन । तर त्यसभन्दा अगाडि चार बजे देखि पाँच बजेसम्म उनको भजन किर्तन हुन्थ्यो–

ओम नमो भगवते वासुदेवाय !.......

ओम नमो भगवते वासुदेवाय !!.......

उनी यि प्रत्येक शब्दलाई बढो झोक्का दिएर उच्चारण गर्थिन । यो भजन हाम्रो लागि बिहान उठ्नका लागि एक किसिमको अर्लाम नै भएको थियो ।

उनको श्रीमान रिटायर्ड आर्मी थिए । कानमा सुनको ठुलै पातो झुन्ड्याएकी थिइन् । मट्टितेल सकिएपछि जानूपथ्र्यो ग्यालिन बोकेर गट्ठाघर वा बाहाखा बजारतिर । गोरखाको पोखरेललाई शहरको हावाले छोइसकेको थियो । क्याम्पसमा सँगै पढ्ने गरेका केटीहरु भेट हुन्छन् भनेर उ ठुलो झोलाभित्र ग्यालिन लुकाएर हिँड्थ्यो । म भने हातमै ।

यसरी बजारमा तरकारी लिन वा यस्तै मट्टितेल लिँन जाँदा उ घरबेटीकी छोरीको नाइटोको कुरा गथ्र्यो । उ भन्थ्यो–“त्यसलाई आफ्नो नाइटोप्रति ठूलो गर्व छ यार । त्यसको नाइटोमा हेरीदियो भने मुसुक्क हाँस्छे चन्डाल्नी । तैले कहिल्यै हेरिदिएको छस् ?” उ सोध्थ्यो । छैन यार, मलाई त डर लाग्छ । साँच्चै म त्यो नाइटो देखेर साह्रै डराँउथेँ । मुटु ढुक–ढुक हुन्थ्यो, उनी नजिक आँउदा भागेर टाढा पुगँु जस्तो लाग्थ्यो ।

येनकेन प्रकारेण, मेरो स्टोभ फेरी बिग्रियो । जति दम दिए पनि झ्यार्रर्रर्र गरेर बल्न छोड्यो । आधी भाग झ्यार्रर्र गरेर बल्थ्यो भने आधी भाग पाँचओटा टुकी बत्ति जोडेको जस्तै राँको बन्थ्यो । धुँवा पनि गजबले आँउने र भाँडा पनि उस्तै कालो बन्ने । साथीहरु भन्थे–“बर्नर फेरे ठीक हुन्छ ।” फेरी घरबुढी आएर कराउन थालिन–“यो स्टोभ सिस्टोभ फाल्देउ भाई । यस्तो स्टोभ बाल्नुभन्दा ग्याँस बाल्नुपर्छ । ग्याँस बाल्यो भने आयू बढ्छ । मट्टितेलको धुँवाले आन्द्रामा क्यान्सर पार्छ । अब कि कोठा छोड भाई कि स्टोभ ।”

यति भनेर उनी गइन् ।

त्यसै साँझ पल्लो कोठाको गोर्खालीलाई पनि घरबेटी बुढाले थर्काएछन् । पल्लोकोठाको भीम भन्दै थियो–गोर्खालीले घरबेटीको छोरीको नाइटोलाई एकोहोरो भएर हेरीरहेको घरबेटी बाले देखेछन् । अनि आफू नजिकै बोलाएर सुस्तरी झपार्दै भनेछन् – तैले काँ हेरेको हँ । बरु याँ हेर भन्दै आफ्नो यौनाङ्गतिर देखाएर पठाएछन् ।

उस्को कुराले थुक नै सर्किने हाँसियो ।

बेलुका गोर्खाली मेरो कोठामा आयो र भन्यो– “म त कोठा छोड्छु यार । मेलै भने–“अनि त्यो नाइटो नी ?”

“पर्खि न, त्यसको नाइटोलाई म एकदिन गोबरले टालिदिन्छु ।” उसले हाँस्दै भन्यो ।

त्यसै बेलुका सल्लाह भयो । सँगै मिलेर चारै जनालाई कोठा खोज्ने अनि एकैचोटी सर्ने । ६१ सालको कुरो । त्यस आसपासमा सस्तैमा छ्यालब्याल कोठा पाइन्थ्यो । चारजनालाई चारतिर कोठा खोजेर हामी पालैपालो एक अर्काको झिटीगुन्टा सार्न थाल्यौँ । घरबेटी बुढी रिसले रन्फनिँदै भन्दै थिइन्–“आफ्नै छेरलाई जस्तै कहिलेकाँही गाली गरेँ जस्तैमा रिसाउनुपर्छ त तिमीहरु ! तिमीहरुको अन्त गएरपनि केही भलो हुँदैन”...आदि इत्यादि ।

त्यो भूतपूर्व डेराबाट पाँच मिनेट पर मेरो नयाँ डेरा थियो । सामान सार्दा एउटा गुन्टाबाट थोपा–थोपा मट्टितेल चुहिरहेको थियो । अलि पर पुगेपछि घरबेटीको घर हेरेँ । कौसीमा केही चिज थियो । गोर्खाली पोखरेललाई पनि संकेत गरँे, उसले पनि उतै हे-यो र मुस्कुरायो । त्यो घरको कौसीबाट त्यै एउटी स्वर्गकी परी र उसको नाइटो हामीलाई हेरीरहेको थियो ।

सम्झि तिमीलाई

सम्झि तिमीलाई मुटु मेरो दुःखाँउ कतिञ्जेल

चोखो माया गुम्साएर लुँकाउ कतिञ्जेल

यो मन त बाँधेकै छु सँगै दुई ओठ पनि

के के कुरा गर्छ आँखा छुपाँउ कतिञ्जेल

चोखो माया गुम्साएर लुँकाउ कतिञ्जेल

नदेखेमा पनि दुख्छ देखे अझै बढी

त्यो नजरले यो मनलाई खोपाउँ कतिञ्जेल

सम्झि तिमीलाई मुटु मेरो दुःखाँउ कतिञ्जेल

२०६८ पौष ०६

ललितपुर